Người gắn đời với nghề gốm mỹ nghệ Biên Hoà

Theo chân cô nhân viên kỹ thuật của Công ty Cổ phần Gốm Việt Thành, chúng tôi tìm đến xưởng gốm I để được gặp người thợ có tuổi nghề thuộc hàng lão làng của Công ty . Đó chính là bác Võ Văn Lâm, năm nay đã 56 tuổi, còn gọi là bác Tư Lâm, một người đã gắn bó với nghề gốm suốt gần cả cuộc đời.

Trước khi đến đây chúng tôi cứ tưởng sẽ được gặp một người đàn ông vạm vỡ, có làn da đen rám nắng vì suốt ngày phải đánh vật với đất và đất để tạo ra những sản phẩm gốm làm đẹp cho đời . Nhưng trái với những suy nghĩ lúc ban đầu, tiếp chúng tôi là một người đàn ông có dáng gầy thấp, trên gương mặt còn hằn rõ nét ưu tư khắc khổ của cuộc đời. Qua trao đổi ban đầu, bác Tư Lâm tỏ ra là người vui tính và dễ gần, khi biết chúng tôi muốn tìm hiểu về cuộc đời làm gốm của bác, bác vui vẻ nhận lời.

Theo lời kể của bác Tư Lâm, bác sinh ra và lớn lên trên vùng đất Chợ Đồn, là cái nôi nghề gốm của tỉnh Biên Hòa xưa. Nhà nghèo, cha mất sớm, bác Lâm phải vừa đi học vừa đi làm việc thêm để kiếm chút tiền phụ mẹ. Không có điều kiện để học tiếp, bác Lâm đã phải rời ghế nhà trường khi vừa xong chương trình tiểu học. Năm 1966 bác xin vào làm phụ việc tại các lò gốm tư nhân ở Chợ Đồn - Hóa An (nay là phường Bửu Hòa và xã Hoá An) để đỡ đần cho mẹ và mong tìm cơ hội học hỏi về nghề gốm mỹ nghệ từ các anh các bác đã lành nghề. Ban đầu với mục đích học một cái nghề để mưu sinh, nhưng chỉ sau một thời gian được sự chỉ bảo tận tình của các bậc đàn anh trong nghề, cộng với tính cần cù, ham tìm tòi học hỏi, bác Lâm đã có chút ít hiểu biết về nghề gốm và trở nên yêu thích từ lúc nào cũng không hay.

Hai năm sau được người quen giúp đỡ, bác Lâm được nhận vào vừa làm vừa học việc tại lò gốm DONA, một lò gốm tư nhân có tiếng ở Biên Hòa thời bấy giờ. Lúc đó, những người bắt đầu làm quen và học nghề gốm được các bậc đàn anh, bậc thầy truyền dạy nghề rất kỹ từ việc tạo hình, tạo dáng đến khắc trang trí, chấm men…Với bản tính cần cù, siêng năng, chịu khó và lòng say mê nghề gốm, bác Lâm đã dần dần học hỏi được cách thức làm gốm mộc và trang trí, chấm men từ các người thợ đi trước và của người anh họ vốn xuất thân từ Trường mỹ nghệ Biên Hòa (nay là trường Cao đẳng Mỹ thuật Trang trí Đồng Nai). Cảm động vì chàng thiếu niên có lòng với nghề gốm, giới chủ cũng đã truyền dạy cho những kinh nghiệm, bí quyết tạo hình và trang trí sản phẩm gốm. Chẳng mấy chốc bác Lâm đã thạo nghề và trở thành thợ chính thức của lò gốm DONA cho đến năm 1973 do hoàn cảnh, bác Lâm đành phải tạm chia tay với nghề gốm.

Sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng bác Lâm lại quay trở về với nghề gốm và được phân công làm việc tại tổ chấm men của Xí nghiệp gốm Đồng Nai (DONACO). Những kinh nghiệm đúc kết từ những ngày đầu vất vả theo nghề gốm, những va chạm trong thực tế sản xuất hàng ngày đã góp phần nâng cao tay nghề của bác Lâm trong lĩnh vực khắc và chấm men. Với vai trò là tổ trưởng tổ chấm men, bác không ngừng học hỏi trau dồi nghề nghiệp, đồng thời sẵn sàng chia sẽ kinh nghiệm cho lớp thợ đàn em. Ít nhất đã có hơn 100 người được bác Lâm huấn luyện thành những thợ chấm men lành nghề. Một số người thợ ngày xưa được bác Lâm huấn luyện nay đã trở thành những thợ giỏi hoặc giữ những vị trí quan trọng trong các đơn vị sản xuất gốm trên địa bàn.

Khoảng giữa năm 1992 do hoàn cảnh kinh tế gia đình, một lần nữa bác Lâm lại phải chia tay với nghề gốm để tìm kế sinh nhai. Năm 1998 khi kinh tế gia đình tạm ổn bác lại quay trở về với nghề gốm với các công việc thời vụ tại lò gốm tư nhân Kim Long, Đỗ Nam…và đến năm 2002 bác chính thức vào làm tại Công ty gốm Việt Thành cho đến ngày hôm nay.

Ngoài sở trường chính là nghề chấm men bác Lâm còn am tường kỹ thuật rót tạo hình và vẽ phóng tác các mẫu thiết kế để đưa vào sản xuất thực tế. Mặc dù không được đào tạo từ trường lớp nhưng với kinh nghiệm tích lũy được qua năm tháng và lòng say mê yêu nghề bác đã tự sáng tác các mẫu hoa văn theo nhiều chủ đề khác nhau. Ở Công ty gốm Việt Thành bác đã cống hiến những mẫu hoa văn có giá trị góp phần làm lợi cho công ty và được Ban giám đốc công ty khen thưởng. Hiện tại, bác là tổ trưởng tổ tạo hình, vừa quản lý khâu tạo hình vừa làm công việc triển khai khuôn rập hoa văn từ bản vẽ thiết kế để các công nhân thực hiện. Có được chút thời gian rảnh nào là bác lại chú tâm sáng tác mẫu thiết kế hoa văn mới, như thể chứng minh điều vừa nói bác đưa cho chúng tôi xem một số mẫu hoa văn gốm mà bác đã sáng tác trên bộ chậu ba, chậu năm, bình dài…

Tìm hiểu về sự khác biệt hoa văn của gốm Đồng Nai và gốm Bình Dương bác cho biết: “Đặc trưng của sản phẩm gốm Đồng Nai là đậm nét truyền thống, hoa văn tỉ mỉ, chiếm lĩnh về hoa văn mỹ thuật và thường là tông màu sáng”. Theo bác Lâm, kỹ thuật làm gốm ngày nay cũng không khác với ngày xưa mấy, chỉ có được cái thuận lợi là có nhiều công đoạn làm bằng tay trước đây được thay bằng máy, tuy nhiên phần lớn vẫn phải làm bằng tay nhất là công đoạn trang trí chấm men. Công đoạn chấm men này đòi hỏi người thợ phải khéo tay, tỉ mỉ, có óc thẩm mỹ và năng khiếu hội họa. Tuy nhiên trên thực tế hiện nay các công ty, doanh nghiệp, cơ sở gốm trên địa bàn rất khó tìm được đội ngũ lao động kế thừa có tay nghề do thu nhập từ nghề này còn thấp và không ổn định do phụ thuộc rất nhiều vào đơn hàng, mặt khác do xu hướng lao động trẻ hiện nay thích được làm việc ở các công ty trong khu công nghiệp, nhất là các công ty có vốn đầu tư nước ngoài. Cũng có một vài công ty gốm hướng đến việc tổ chức đào tạo lao động mới tuyển dụng nhưng cũng chưa đáp ứng được nhu cầu của ngành gốm. Năm 2007 Công ty gốm Việt Thành được sự hỗ trợ của Trung tâm Khuyến công Đồng Nai cũng đã tổ chức đào tạo về kỹ thuật trang trí chấm men cho 100 lao động của công ty nhưng vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu.

Được hỏi về lao động trẻ ngành gốm hiện nay bác Lâm tâm sự: “Công nhân gốm ngày xưa được đào tạo tay nghề kỹ hơn, họ yêu nghề và thu nhập từ nghề gốm cũng đảm bảo được cuộc sống cho họ. Còn công nhân trẻ ngày nay có trình độ, năng động hơn nhưng mức độ yêu nghề không bằng ngày xưa, bị chi phối bởi mức thu nhập hàng tháng nên tính gắn bó với nghề không cao, số thợ trẻ bỏ nghề ngày càng nhiều, tuyển dụng lại rất khó nên lực lượng lao động gốm hiện nay thiếu rất nhiều. Kỹ thuật tạo hình bằng phương pháp xoay tay là một kỹ thuật khó hiện nay chỉ còn một vài người thợ lâu năm có thể thực hiện được nhưng số thợ này đều đã lớn tuổi trong khi lực lượng kế thừa không có nên có thể bị mai một trong nay mai”.

Cũng như các nghệ nhân khác của ngành gốm bác mong nhà nước sẽ tạo điều kiện cho ngành gốm phát triển, tạo công ăn việc làm, tăng thu nhập cho người lao động và có nhiều hoạt động tôn vinh giá trị văn hóa của nghề gốm và nghệ nhân ngành gốm.

Chia tay bác Lâm chúng tôi ra về mà trong lòng cứ mãi trăn trở, làm gì để thế hệ trẻ ngày sau không quay lưng với nghề gốm, và gốm sứ mỹ nghệ Biên Hòa - Đồng Nai sẽ như thế nào nếu thiếu nguồn lao động có tâm huyết và tay nghề cao như Bác Lâm.

Thể hiện sự quan tâm của Đảng, Nhà nước đối với những người lao động có trình độ kỹ thuật, tay nghề cao nhằm phát huy sáng kiến, cải tiến kỹ thuật tạo ra nhiều mẫu mã có giá trị kinh tế, mỹ thuật cao. Đồng thời nhằm khuyến khích, động viên, phát huy vai trò của các nghệ nhân, thợ giỏi ở địa phương, người có công đưa nghề về địa phương trong việc xây dựng, khôi phục và phát triển ngành nghề tiểu thủ công nghiệp truyền thống trên địa bàn tỉnh Đồng Nai. UBND tỉnh Đồng Nai đã ban hành quyết định 04/2008/QĐ-UBND ngày 14/01/2008 kèm theo Quy định, tiêu chuẩn, quy trình, thủ tục xét tặng danh hiệu nghệ nhân, thợ giỏi, người có công đưa nghề về địa phương.Các doanh nghiệp TTCN trên địa bàn tỉnh Đồng Nai cần triển khai tốt nội dung của quyết định này để ghi nhận những thành quả đóng góp và kịp thời động viên, phát huy vai trò của người nghệ nhân, người thợ giỏi, tạo điều kiện để họ truyền nghề và dạy nghề đề tạo nguồn lao động kế thừa có tay nghề cao, góp phần duy trì và phát triển ngành gốm mỹ nghệ nói riêng và ngành nghề TTCN trên địa bàn tỉnh Đồng Nai./.
 
Phòng KHCN &TT